И-мэйл:   Нууц үг: 
 
Эхилэл Алтаргана Мэдээ мэдээсэл Дуу хүгжэм, радио Видео Түрэлэй холбоо Зурагай сомог Номой hан Гэшүүн Shop Амин Тоонто  
Алтаргана - 2010 Улас түр Ниигэм Болбосорол Соёл Урлаг Амин Тоонто Тамир Эрэл Ћураг Түүхэ Нютагай үнэр Буряад зон
Урагшаа бүх дэлхийн монголчуудаа! Орон бүхний монголчууд нэгдэхтүн!    ::    Монголын тусгаар тогтнолын тэргүүн зэргийн зорилт нь бүх Монгол үндэстнийг нэгтгэж хүчирхэг Нармай Монгол улсыг байгуулах явдал мөн. Манай Монгол улс жинхэнэ утгаар тусгаар тогтнож хөгжье гэвэл бүх Монгол Туургатныг хамрах явдал.Ингэхийн тулд Дэлхийн Монголчуудын ариун голомт болсон Монгол улс нь бүх монголчуудыг өөртөө эдийн засаг, соёл, шашин, улс төрөөр үлгэрлэн дагуулах ёстой!!!     ::    
МЭДЭЭ МЭДЭЭСЭЛ
БАЗАР БАРАДИН
2010-06-23 00:00:00
БАЗАР БАРАДИН

Суута эрдэмтэ, ниитын ажал ябуулагша, уран зохёолшо Бараадиин Базар хадаа анхан Тїгнэ нютагћаа Ага зєєжэ ошоћон сагаангуудай угай Хуягтын (Бороншуугай) Бараадиин бїлэдэ бар жэлдэ (1878 он) Ага-Хангил нютагта тїрэћэн намтартай. Бороншуугай Бараадитан гэжэ дунда шадалтай айлайхи байћан гэхэ. Базар арбан нэгэн хїїгэдэй ахань байгаа. Тэрэ Агын дїрбэн классай приходско ћургуули эрхимээр дїїргээд, 1891 ондо Шэтэ хотын гурбан класстай училищида ороо ћэн. Энэ ћургуулида гурбан жэлэй туршада ћураад, гїйсэд дїїргээгїй байхадань, Санкт-Петербург хотодо Петр Бадмаевай эмхидхэћэн гимназида буряад хїбїїдые абажа захалћан юм. 17 наћатай Базар Барадин Цэбээн Жамцарано нїхэртэеэ хамта энэ ћургуулида оробо. Оройдоол 40-єєд хїбїїд абтаћан байгаа. Гимназиин 7 класс дїїргээд байтарынь, ћурагшадта хэрээћэ зїїлгэхэ гэћэн идхамжын хїдэлмэри хэгдэжэ эхилбэ, тиихэдэнь огто арсаћан Базар Барадин, Цэбээн Жамцарано мэтын томошог болоћон шабинарынь ћургуулияа хаяжа, нютагаа бусаћан юм.

Гэртээ ерээд, элдэб янзын ажал хэжэ байтараа, 1900 ондо Агын нэгэ наймааша буряад баянай оршуулагша боложо, Германи, Швейцари, Итали, Франци гэхэ мэтэ оронуудаар тїрїїшынхиеэ ябалсаба. Ћїїлдэ Цэбээн нїхэртэеэ хамта оюутан болоод ябахадаашье, зунай амаралтын їедэ Сибириин ород хїпеэсїїдэй оршуулагша боложо, Баруун Европоор нэгэнтэ бэшэ харгылалсаћан байдаг. Энэньшье ойлгосотой: нэгэдэхеэр, ћуража ябаћан зондо зэд хэрэгтэй, хоёрдохёор, хари хэлэ шудалха хэрэгтэнь сэгнэшэгїй аша тућатай. Иимэћээл Б.Барадин, Ц.Жамцарано гэгшэд англи, француз, немец хэлэнїїдые ћайн мэдэхэ байгаа.

Бороншуугай Бараадитан ћуури сагаангууд байћан юм гэхэ. Могойтоћоо баруулжаа Ага руу ородог Жэбхээћэн голой Ута–Хїндын адагта зућадаг, Догойн баруугаар ородог Їлэнтэ горхоной Їхэгтэ гэжэ газарта їбэлжэдэг байћан ха.

«Манай аба Бороншуу Бараади гээшэ Добёорной ахай гэгдэдэг, бїлэгћєє суглаанда ябадаг ћэн. Монгол бэшэгтэй байгаа. Шадалтай айл байћан юм. Минии мэдээ ороходо, гушаад адуутай, табяад їхэртэй, далаад гї, али наяад хонитой байгаа. Їбћэнэй машинатай аад, колхоз болоходо, тэрэнээ їгєє ћэн. Хулааг баян гэгдээгїй юм», – гэжэ Базарай дїї Жамьян 1982 ондо хэлэћэн байдаг.

Бараади эсэгэнь болон Норжомо эхэнь їхибїїдтээ ћургуули ћудар олгохые оролдодог тїрїї їзэлтэй хїнїїд байгаа. «Базарнай эрдэмтэй хїн болохо даа, харин Тїдэб Шэрнин хоёрнай модошо дархашуул болоно бэзэ. Должин ашамнай гоёор дууладаг», – гэжэ ехэл хїхилдэдэг ћэн. Їхибїїдээ бага балшар наћанћаань хуушан монгол їзэгтэ ћургадаг байгаа. Эсэгэнь Базарайнгаа амжалтаар ехэл баярлаха, «юушье гамнахагїйб, ћурахал байха» гэдэг бэлэй. Дугар, Бальжимаа болон бусад дїїнэрээ Базар їзэг бэшэгтэ ћургаа ћэн ха.

17-той Базар Шулуутай нютагай Сэбээнэй Хандаматай танилсажа, гэр бїлэ болоо ћэн. Дандар, Дабаа (Аюур) гэжэ нэрэтэй хїбїїдтэй болоћон байгаа. Дабаа мїн лэ залуугаар гэр бїлэ болоћон юм. Сэбэгэй Пагма (Мадюу) тэрэнэй ћамган болоћон гэхэ.

1902 ондо Базар Барадин Цэбээн Жамцарано хоёр Санкт-Петербург дахин ошожо, ехэ ћургуулиин юридическэ факультедтэ тїрїїн оробо. Ћїїлдэнь зїїн зїгэй хэлэнїїдэй факультет шэлэжэ, томо мэргэжэлтэд болохо їнэн харгыдаа гараћан тїїхэтэй. Эндэ ћуража байхадань, тэдэ хоёрто ородой суута эрдэмтэд-академигїїд С.Ф.Ольденбург, Ф.И.Щербатской, монголшо-профессорнїїд В.Л.Котвич, А.Д.Руднев, Г.И.Рамстедт, Д.А.Клеменц гэгшэд саг їргэлжэ хэлэшэгїй ехэ тућа хїргэдэг байгаа. Оюун бэлигынь сэгнэхэдээл тиигээ бшуу!

1905-1907 онуудаар Ородой Эрдэмэй академиин даабаряар Б.Барадин буряад мїргэлшэнэй хубсаћа їмдєєд, Монголой їргэн тала губяар, Хитадай болон Тїбэдэй їндэр хада уулануудаар мандаћан олон тоото дасан хиидїїдээр аяншалаа. Бусажа ерээд хэблэћэн хїдэлмэринїїд сооћоонь «Миларайбын сам», «Тїбэдэй зїїн хойто зїгїїдээр (1905-1907) аяншалћан тухай замай тэмдэглэлнїїд» гэћэн бїтээлнїїдынь їндэрєєр сэгнэгдэжэ, Пржевальскиин нэрэмжэтэ шанда хїртэћэн байха юм.

Б.Барадин 1908 онћоо 1917 он болотор Петербургын ехэ ћургуулиин зїїн хэлэнїїдэй факультедтэ профессорэй нэрэ зэргэтэйгээр ажаллаа.

1917-1923 онуудта Агын хоёрдохи шатын ћургуулида багшалаа. 1923 ондо шэнэ байгуулагдаћан Бурят-Монголой АССР-эй арадай гэгээрэлэй комиссараар баталагдаћан байна. Удаань Буряадай соёлой эрдэм-шэнжэлэлгын хїреэлэнгэй директорээр томилогдоо. Энэ хїреэлэнгэй хэлэ бэшэгэй таћагые даагшаар ажаллажа байтараа, 1937 ондо хардуулан тушаагдаад, бусажа ерээгїй.

Б. Барадинай тїрэл арадаа гэгээрїїлэн болбосоруулхын тулада хэћэн, бїтээћэн ажал хїдэлмэри айхабтар ехэ байћаниинь мїнєє элирэн тобойжо харагдана. Тїїхэ, домог, хэлэ бэшэг, уран зохёол, ёћо заншал, шажан мїргэл, ћуудал байдал, эрдэм шудалалга, соёл гэгээрэл - алишье їндэћэн асуудал абажа харахада, профессор Базар Барадинай хїдэлмэриие дурдангїй гарахын аргагїй бшуу. Хурса бодол, холын хараа, їргэн дэлисэ, нэрэ хїндэ, угсаата арадаймнай хуби заяан – эдэ мэтэ шэнжэ шанарнууд Базар Барадинай ажабайдалайнь зам харгытай танилсахадаа, манай зїрхэ сэдьхэл омогорхуулна.

Суута багша, эрдэмтэ, ниитын ажал ябуулагша, уран зохёолшо, аяншалагша Базар Барадинай хэћэн, бїтээћэн хїдэлмэри їргэн олониитэдэ хїсэд дїїрэнээр хїргэгдєєгїй байћаар. Тиин тэрэнэй хэћэн эрдэмэй ажал хэрэгїїдые, ниитын ажал ябуулгануудые, зохёол бїтээлнїїдые Буряадай Эрдэмэй тїбэй хїдэлмэрилэгшэдэй бїридхэжэ, олониитэдэ элирїїлэн тїхєєжэ байћаниинь ћайшаалтай ...


"Буряад хэлэнэй сахим hураха бэшэг"-hээ  авааб.

Bookmark and Share
ХОЛБООТОЙ МЭДЭЭ
Д.Ган-Очир: Эрчүүдэд байдаг дурлалын бүх өвчин надад бий
  Яруу найрагч Д.Ган-Очир хэмээх энэ буриад цустай залууг Монголын яруу найргийн нэгэн үеийн төлөөлөл болон орж ирсэн тэр цагаас нь эхэлж таних юм. Тэрбээр аливаа юманд мэдрэмжтэй хийгээд ур ухааныг тааруулахдаа сүрхий. Орчин цагийн дууны яр...
2014-09-12 03:56:06 Дэлгэрэнгүй »»
Буриад эхнэрийн толгойн гоёл зарна
Буриад эхнэрийн толгойн гоёл (одоогийн Дорнод аймаг Дашбалбар сумын иргэн 1910 онд төрсөн Пушаал овогтой Пагам-д өвлөгдөж ирсэн) зарна. Утас: 88767082, 99781604  ...
2014-07-18 04:33:22 Дэлгэрэнгүй »»
БУРИАД ТУУЛЬС ДАХЬ ЗАН ҮЙЛИЙН УЛАМЖЛАЛ
Буриад зон эрт урьд цагаас эхлэн үлгэр туульсыг зохион хайлж, үеэс үед уламжлан иржээ. Буриад ардын туульс цаглашгүй арвин бөгөөд судалгааны хэрэглэгдэхүүн болон судлагдсаар эдүгээ зуу гаруй жил болжээ. Гэсэн хэдий боловч судалж амжаагүй зүйл а...
2014-03-13 02:28:09 Дэлгэрэнгүй »»
Жигжит Баясхаланов Буряад ороноо суурхуулна.
Үнгэрэгшэ жэлэй эсэстэ Москва хотодо буу зэмсэг бүтээдэг уран дархашадай “Арсенал” гэжэ  мүрысөөндэ буряад дархашанай бүтээл үндэр сэгнэлтэ абажа, түрүү һуури эзэлбэ. “Гал-уһан” гэжэ нэрэтэй үзэсхэлэнтэ гоё хутагые гүрэнэй алдар солото...
2014-01-10 05:38:46 Дэлгэрэнгүй »»
"Буряад арадай түүхэ домог ба нангин шүтөөнэй газарнууд"
"Нэн эртэ сагта монгол угсаатан Манжа ба Хитадай можоһоо, ехэ Монголой газарһааэхилээд Ойхон, Бархан, Байгал далай хүрэтэр нүүдэлтэй байһан юм", - гэжэ баргажан буряадуудай түүхэ домог соо профессор Ж.Сажинов бэшэһэн байдаг.  Н...
2013-12-10 07:55:55 Дэлгэрэнгүй »»
Сэтгэгдэл бичих
АНХААРУУЛГА: Та сэтгэгдэл үлдээхдээ ёс бус хэллэг үл ашиглан сайтын хэрэглэгчидийг хүндэтгэн
соёлтой оролцоно уу!


Зочдын сэтгэгдэлд toonto.mn сайт ямар нэгэн хариуцлага хүлээхгүй болохыг анхаарна уу.
Сэтгэгдэл Нийт (0)
Сэтгэгдэл бичигдээгүй байна.
   
Facebook
<
Хайх
Дуулагтий - Барсай зулзага
ВИДЕО
Оллоо ТВ - Нот-гү...
Бадамгарав - Алт...
Дуучин Д.Нямдава...
Нютаг уhанай дуу...
Буриад дуу. Нүгэ...
С.Жавхлан Хамаг ...
САНАЛ АСУУЛГА
Та сайтын аль сэдэвт нь илүү орох дуртай вэ?
Дуу хүгжэм, радио
Бүгд
Зурагай сомог
Видео
Мэдээ мэдээсэл
Номой hан, угай бэшэг
Хэлэлсүүлгэ