И-мэйл:   Нууц үг: 
 
Эхилэл Алтаргана Мэдээ мэдээсэл Дуу хүгжэм, радио Видео Түрэлэй холбоо Зурагай сомог Номой hан Гэшүүн Shop Амин Тоонто  
Алтаргана - 2010 Улас түр Ниигэм Болбосорол Соёл Урлаг Амин Тоонто Тамир Эрэл Ћураг Түүхэ Нютагай үнэр Буряад зон
Урагшаа бүх дэлхийн монголчуудаа! Орон бүхний монголчууд нэгдэхтүн!    ::    Монголын тусгаар тогтнолын тэргүүн зэргийн зорилт нь бүх Монгол үндэстнийг нэгтгэж хүчирхэг Нармай Монгол улсыг байгуулах явдал мөн. Манай Монгол улс жинхэнэ утгаар тусгаар тогтнож хөгжье гэвэл бүх Монгол Туургатныг хамрах явдал.Ингэхийн тулд Дэлхийн Монголчуудын ариун голомт болсон Монгол улс нь бүх монголчуудыг өөртөө эдийн засаг, соёл, шашин, улс төрөөр үлгэрлэн дагуулах ёстой!!!     ::    
МЭДЭЭ МЭДЭЭСЭЛ
НОМТОЕВ Цокто Номтоевич
2012-01-14 11:44:13
НОМТОЕВ Цокто Номтоевич

Дγрбэн зγгэй нγхэдтэй

Дγрѳѳ ниилэн ябаhан хγн

Эрын ехэ баялиг

Эдлээ гээшэ омогорхон

Д.З.Жалсараев

Манай буряад арадай дундаhаа тγрэл литературынгаа хγгжэлтэдэ асари ехэ хубитаяа оруулhан, уран γгын гайхамшагта шадабаритан, бэлигтэй уран зохёолшодой урган гараhаниинь мэдээжэ. Зохёолшо бγхэн ѳѳрын ажабайдалда харасатай, уран зохёолшын зосоохи сэдьхэлэйнь байдалые, абари зан тухайнь ойлгохоор.

Тиимэ дээрэhээ, эдэ гγн ухаатай, байгаалиин табисууртай ёhоор γгтэhэн бэлигэйнь бγтээлнγγдые бидэ багшанар, уншагшад хγрэтэр дамжуулха хэрэгтэ ѳѳрынгѳѳ шадаха соо туhа хγргэхэ ёhотойбди.

Ургажа яба уhан залуу γетэниие хγмγγжγγлгэдэ, творческо арга шадалаа, соёл культураяа хγгжѳѳхэ яба

далда, тγрэл арадайнгаа уран γгын баялиг, тγγхэтэ зам, ажабайдал гγнзэгыгѳѳр ойлгожо абалгада уран зохёолой γγргэ ехэ юм.

Υхибγγдые багаhаань хойшо уран зохёолнуудые буряад хэлэн дээрэ уншажа hургаха, уншаhан зохёолойнгоо удхыень зγбѳѳр ойлгожо, шγγмжэлэл хэжэ hургахын тула багша ѳѳрѳѳ эдэ зохёолнуудаа hайнаар мэдэхэ, γхибγγдтэ ойлгуулжа шадаха ёhотой. Тиихэдэ тγрэл хэлэндээ дурлаха, сэдьхэл тγрγγлхэ, буряад хэлэеэ хγгжѳѳхэ багшанарай нангин уялга гээшэ.

Хорёод оной хоёрдохи хахадта тγрγγшын hургуулинуудта hураhан, шэнэ ажабайдал бэхижγγлгын тγлѳѳ бγхыгѳѳрѳѳ оролдоhон залуу уран зохёолшод гараhан байна. Тэдэнэр хэд бэ гэб

эл: Д.Дашинимаев, Б.Базарон, Б.Абидуев, М.Саридак, А.Шадаев, Д.Хилтухин, Д.Мадасон, Ц.Номтоев, Ж.Балданжабон ба бусад байгаа. Эдэнэр литература уншаhан, газетэ болон журналнуудта шэнэ хубилалтанууд тухай очерк, статья бэшэhэн хγнγγд.

Уран γгын шадабаритан соо Цокто Номтоев Номтоев онсо hуури эзэлнэ.

цокто.jpg

Цокто Номтоевын хубид дайн 45 оной 5-р hарда дууhаагүй юм,

тэрэ баhа Дорно зүгтэ катюша ехэ буухай ахлагшаар тулалдаа

Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай болон ажалай ветеран, Социалис Ажалай Герой, Россин Федерациин hургуулиин габьяата багша, Буряад Республикын арадай зохёолшо Цокто Номтоевич Номтоевой наhан соогоо хэhэн ажал, бγтээhэн хэрэг, ходолhон харгы гээшые хургаа даран тооложо, хэмжγγр барин хэмжэжэ болохогγй. Тγрэл арадаа гэгээрγγлхэ, болобосоруулха талаар тэрэнэй дγγргэhэн γγргэ ехэ юм. Υндэhэн буряад литературын урагшаа хγгжэхэ замда удха шанар ехэтэй байhан уран зохёолнуудынь олон. Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай γедэ гаргаhан баатаршалгань сэгнэшэгγй.

Цокто Номтоевой уран hайханай зохёолнууд соо ажалай баатарнууд тухай, ажал хγдэлмэриин аша туhа тухай гγнзэгы удхатайгаар гарана. Тиимэhээ хγн бγхэн γнэн сэхээр, ехэ оролдостойгоор ажаллаха, хγдэлмэрилхэ ёhотой гэжэ hурагшад ухаан бодолоо гγйлгγγлжэ ойлгохо ёhотой бшуу. Тэдэнэр уран зохёолой ямар нэгэ герой ажалай баатаршалга гаргахадань, тэрээндэ дурлан, тэрээндэл адляар хожом хγдэлхэ тухай сэдьхэдэг, hанадаг болохо гэжэ hанамаар.

Υхибγγн балшар наhандань, γймѳѳтэй хубисхал боложо, хуушан ажабайдал hандаржа, шэнын hалхин шангаар γлеэгээд, хγнэй бодол hанаан урданайхидаал намдуухан, γбгэд хγгшэдэй γгэ сооhоо, урданай байдалай заншал сооhооо, эрдэм номой эрье сооhоо халижа шэнын тогтоолой, шэнэ бодолой, шэнэ hургаалай ёhоор эмхидхэгдэдэг болоhониинь мэдээжэ.

Орон соогоо боложо байhан хубилалтануудые hайшаажа, шэнын хэрэгтэ хаба шадалаа туршангаа тγрγγшынгээ зохёолнуудые бэшэжэ эхилээ бэлэй.

Тγрγγшынь туршалгануудай зондо hайшаагдахадань залуу хγбγγн зγрхэлжэ, ехэхэн зохёол бэшэжэ эхилээ. 1930 ондо hургуулиин олимпиадада ѳѳрынгѳѳ «Сагаалган» гэжэ пьесые дурадхаhаниинь, γндэр сэгнэлтэдэ хγртэжэ, тусхай ном болоод хэблэгдээ hэн.

Цокто Номтоев «Сагаалган» гэжэ найрые бурууда тоогоо бэшэ, харин энэ hайндэрые тэрэ γе сагай эрилтэ соо γнгэргэдэг болгоо hаа дуратай, арад зоной, залуушуулай наадан болгохо гэжэ hанаhан байгаа ёhотой, тиигээдшье, залуу γетэн заншалта hайндэрээнгээ наада мартангγй ябаhай гэжэ hанааандаа магад оруулаа. Автор «Сагаалган» соогоо шэнэ бодолой заатагγй илажа гарахадань дамжаггγй гэhэн бодол уншагшадта тγрγγлхэ зорилгоёо дγγргээ юм.

hургуулиин hурагша ябаhан эдир Цокто Номтоев γе сагайнгаа хγбγγн хадаа ондоогоор хубисхалые угтажа шадахагγй hэн тула, зохёохы замайнгаа эхиндэ «Сагаалган» гэжэ зγжэг бэшэhэниинь тон зγб. Бага наhанhаа хойшо хубисхалай уряануудые шагнажа, тэрэ γеын γзэл сурталай hургаал соо хγмγγжэhэн хγн, тэрэ γеын эрилтэнγγдые бэелγγлхэ байгаа ха юм. Тэрэ γеын хубилган шэнэдхэлгын темэ «Эрхээ эдлэбэ» гэhэн зγжэгтэнь γргэлжэлэн гγнзэгырѳѳ.

1934 онhоо хойшо уран зохёолшо γхибγγдтэ зорюулhан олон шγлэгγγдые, рассказуудые, туужануудые бэшэхэhээ гадна, hургуулида γзэхэ hуралсалай номуудые, хэшээлhээ гадуур уншаха номуудые гаргалсаhан байдаг.

Цокто Номтоевич буряад литература, хэлэ зааха хэшээлнγγдтэ таарама зохёолнуудые олоор бэшэhэн байдаг. Уран зохёолшын прозоор бэшэhэн рассказууд, туужанууд, «Тайгын мγрэн -Витим» гэжэ роман γхибγγдтэ зорюулагдаhан, залуу зондо hургаал зааhан удхатай юм.

Романай эхинhээ эсэс хγрэтэр Золто хγбγγнэй ябаhан ябадал, хэhэн хэрэгγγд тухай хэлэгдэнэ. Зохёолой эхиндэ «Гансаардалга» гэжэ бγлэг соо тайгада ажаhуудаг зоной хγндэ хγшэр ажабайдал, эдир Золтын эхэ эсэгэhээ γлѳѳд ой тайгаар зайжа ябаhан тухай бэшэнэ. Саашадаа Золто хγбγγнэй энэрхы сэдьхэлтэй зоной туhаар Багдамаа тосхон ерэжэ, долоон жэлэй hургуулида hураhан, энэ холын нютагта Совет засаг тогтоолгодо хубитаяа оруулhан тухай «Зоной дунда», «Эрдэмэй ялхитай харгыгаар» гэhэн бγлэгγγд соо бэшэгдэнэ. Золтын Ураалай техникум дγγргээд, эрхим ажалшадай нэгэн боложо тодорhон тухай «Холын хотодо», «Ажал»гэhэн бγлэгγγд хѳѳрэнэ. Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайн эхилжэ, бγхы совет арадтай хамта Золто Хубитуевич Поповой хайшан гэжэ илалта шэрэлсэhые «Дайн» гэhэн бγлэг сооhоо мэдэжэ абанабди. Романай hγγлшын хуудаhануудта зуун жэлэй тγрγγ барилгада хабаадалсахаяа нютагаа бусаhан Золто Хубитуевич Поповай эрхим ажалтай уншагшад танилсана.

Дайнай тэдэ хγшэр хγндэ дγрбэн жэлдэ сэрэгшэдтэй хамта тэрэ шэрγγн шалгалтые дайшалхы морид гаралсаhан байха. «Морин эрдэни» гээд буряад арадай ехэл сэсэн, гγнзэгы удхатай γгэ бии. Манай тγрэл арад бγхы тγγхэ соогоо, энэ газар дээрэ мγндэлhэнhѳѳ хойшо моринтой холбоотой гээшэ ааб даа. hанаад γзэеэ. Урданай бγхы буряад дуунууд соо морин лэ тухай дуулагдадаг дууладагшье. Морин хγнэй γнэн нγхэр. Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай дγлэн соогуур – сэрэгшэдтэй ябалсажа гараhан морин хγлэг тухай Цокто Номтоев бэшэнэ. Тγрγγшынь «Хγлэг» гэжэ туужа 1945 ондо бэшэгдэhэн. 1947 ондо ном боложо хэблэгдэhэн байна. Энэ ехэхэн зохёол хγнэй нγхэр хγлэг агтада табан хушуун адуу малай дээжэ – морин эрдэнидэ зорюулагдаhан байгаа. Монгол морид гээшэ эзэндээ ехэл γнэн сэхэ юм. Хаанашье, ямаршье хашаанда тэрээниие хаажархи даа, нэгэл арга олоод лэ, тэндэhээ мултаржа гараад, эжэлнγγдтээ заатагγй ерэhэн байха. Хатуу шэрγγн байлдаанууд соогуур дайсанай hомонhоо, минэ, снарядай, бомбын хэлтэрхэйhээ эзэнээ бэеэрээ ходол халхалhан шэнги байдаг бэлэй гэжэ бэшэнэ.

1988 ондо «Шагжын хула» гэжэ туужа соогоо агта хγлэгые магтан тγγрээн бэшэхэдээ, буряад хγнэй байhан сагта «сэргэдэнь морин уяатай» хγлеэжэ, холын аян замда мордохоор хэзээдэшье бэлэн байhыень зохёолнууд соо тон hайнаар бэшэгдэhэн дγрэнγγдэй дунда тусхай hуури эзэлнэ.

Ямаршье зохеолнуудые уншаад, шγγмжэлээд γзэхэдэ, буряад арадай хэр угhаа сахиhан hайн hайхан заншалнуудhаа, ёhо гуримуудhаа эхитэй. Цокто Номтоевич γхибγγдэй ухаан бодолые, сэдьхэлые имагтал арад зоной дγршэл шадабари, ёhо гурим, заншал, ажабайдал дээрэ γндэhэлжэ, хγгжѳѳн hургадаг байhаараа онсо илгардаг байhан юм. Иигэжэл Цокто Номтоевич арад зонойнгоо ажабайдалай дγй дγршэлые, ухаан бодолые, заншалые, гурим журамые таhалдуулангγй γхибγγдээ hургаха гэжэ оролдолго гаргадаг hэн.

Υльдэргын дунда hургуулиин даргаар эгсэ 25 жэлэй туршада (наhанайнгаа амаралтада гаратараа) хγдэлхэдѳѳ, hурагша бγхэниие тγрэлхи хэлэндэнь, тγрэл нютагтаа, нютагайнгаа зондо, ажал хγдэлмэридэ дуратай болгохын, γхибγγдэй сэдьхэл, ухаан бодолынь зγбѳѳр хγгжѳѳхын тула ямар ехэ γγсхэл, оролдолго гаргаhан байна. Тиимэ тула, багшанар, хэшээлнγγдтэй hанал бодолоо дγγрэнээр, гуримтайгаар хэлэхэ, урданай болон мγнѳѳ γеын ажабайдалтай холбоотойгоор харуулха, геройнуудай хэhэн γйлэ хэрэгγγдые, абари зан, γйлын хγгжэлтые зохёол сооhоо жэшээнγγдээр баримталха, бодомжолхо, согсолхо, уран гоёор хѳѳрэхэ, бэшэхэ дγршэл шадабаринуудые хγгжѳѳхэ, нарижуулха зорилгонуудаа эдэбхитэйгээр γргэлжэлγγлхэ . Тγрэл арадайнгаа ажабайдал, тγγхэ заншал, зан абари γзэжэ, уншажа байгаа зохёолнууд дээрэ γндэhэлэн, hайнаар ойлгуулха, ухаан сэдьхэлдэнь шэнгээхэ, манай ниитын уялга. Цокто Номтоевич Номтоевой хэлэhээр: - «Зоной дγнгѳѳгγй hаа, баатар болодоггγй, жолоо дγнгѳѳгγй hаа, жороо hурадаггγй». Эдэ хэлэhэн γгэнγγд гγнзэгы удха дотороо багтааhан, тон ехэ тураг хγнэй гγн сэдьхэлэйнь тайлбари мγн.

2010он.

Хэрэглэгдэhэн литература:

1.Байгал журнал 2006он. Апрель.

2.Дγхэриг 19.03. 1998он.

3.Буряад Υнэн 20.04. 1990он.

Bookmark and Share
ХОЛБООТОЙ МЭДЭЭ
Д.Ган-Очир: Эрчүүдэд байдаг дурлалын бүх өвчин надад бий
  Яруу найрагч Д.Ган-Очир хэмээх энэ буриад цустай залууг Монголын яруу найргийн нэгэн үеийн төлөөлөл болон орж ирсэн тэр цагаас нь эхэлж таних юм. Тэрбээр аливаа юманд мэдрэмжтэй хийгээд ур ухааныг тааруулахдаа сүрхий. Орчин цагийн дууны яр...
2014-09-12 03:56:06 Дэлгэрэнгүй »»
Буриад эхнэрийн толгойн гоёл зарна
Буриад эхнэрийн толгойн гоёл (одоогийн Дорнод аймаг Дашбалбар сумын иргэн 1910 онд төрсөн Пушаал овогтой Пагам-д өвлөгдөж ирсэн) зарна. Утас: 88767082, 99781604  ...
2014-07-18 04:33:22 Дэлгэрэнгүй »»
БУРИАД ТУУЛЬС ДАХЬ ЗАН ҮЙЛИЙН УЛАМЖЛАЛ
Буриад зон эрт урьд цагаас эхлэн үлгэр туульсыг зохион хайлж, үеэс үед уламжлан иржээ. Буриад ардын туульс цаглашгүй арвин бөгөөд судалгааны хэрэглэгдэхүүн болон судлагдсаар эдүгээ зуу гаруй жил болжээ. Гэсэн хэдий боловч судалж амжаагүй зүйл а...
2014-03-13 02:28:09 Дэлгэрэнгүй »»
Жигжит Баясхаланов Буряад ороноо суурхуулна.
Үнгэрэгшэ жэлэй эсэстэ Москва хотодо буу зэмсэг бүтээдэг уран дархашадай “Арсенал” гэжэ  мүрысөөндэ буряад дархашанай бүтээл үндэр сэгнэлтэ абажа, түрүү һуури эзэлбэ. “Гал-уһан” гэжэ нэрэтэй үзэсхэлэнтэ гоё хутагые гүрэнэй алдар солото...
2014-01-10 05:38:46 Дэлгэрэнгүй »»
"Буряад арадай түүхэ домог ба нангин шүтөөнэй газарнууд"
"Нэн эртэ сагта монгол угсаатан Манжа ба Хитадай можоһоо, ехэ Монголой газарһааэхилээд Ойхон, Бархан, Байгал далай хүрэтэр нүүдэлтэй байһан юм", - гэжэ баргажан буряадуудай түүхэ домог соо профессор Ж.Сажинов бэшэһэн байдаг.  Н...
2013-12-10 07:55:55 Дэлгэрэнгүй »»
Сэтгэгдэл бичих
АНХААРУУЛГА: Та сэтгэгдэл үлдээхдээ ёс бус хэллэг үл ашиглан сайтын хэрэглэгчидийг хүндэтгэн
соёлтой оролцоно уу!


Зочдын сэтгэгдэлд toonto.mn сайт ямар нэгэн хариуцлага хүлээхгүй болохыг анхаарна уу.
Сэтгэгдэл Нийт (0)
Сэтгэгдэл бичигдээгүй байна.
   
Facebook
<
Хайх
Дуулагтий - Наранбулаг
ВИДЕО
Оллоо ТВ - Нот-гү...
Бадамгарав - Алт...
Дуучин Д.Нямдава...
Нютаг уhанай дуу...
Буриад дуу. Нүгэ...
С.Жавхлан Хамаг ...
САНАЛ АСУУЛГА
Та сайтын аль сэдэвт нь илүү орох дуртай вэ?
Дуу хүгжэм, радио
Бүгд
Зурагай сомог
Видео
Мэдээ мэдээсэл
Номой hан, угай бэшэг
Хэлэлсүүлгэ